Presenteïsme: het onbekende fenomeen als productiviteitskiller
Verzuim meet elke organisatie. Presenteïsme bijna niemand. Toch kost het waarschijnlijk meer. Presenteïsme betekent dat mensen aan het werk zijn terwijl ze ziek of uitgeput zijn en daardoor minder kunnen dan normaal.
Wat is presenteïsme?
Het komt in twee vormen voor. De eerste is ziek doorwerken: met griep, rugklachten of migraine toch achter de laptop of op de werkvloer. De tweede is minder zichtbaar: iemand is aanwezig maar leeg. Slecht geslapen, gestrest of oververmoeid en daardoor trager en minder scherp.
In de verzuimcijfers zie je het niet terug. Daarom is het zo onbekend.
Bronnen: EU-OSHA, Skagen en Collins (2016)
Een eerlijke kanttekening: presenteïsme is lastig te meten. Er is geen standaardmethode en de uitkomsten van studies lopen uiteen. De richting is wel duidelijk. Het verlies is groot en het blijft buiten beeld.
Wat kost presenteïsme?
Studies schatten de kosten van presenteïsme 1,8 tot 3 keer zo hoog als die van verzuim. Kost verzuim jouw organisatie 1 miljoen euro per jaar? Dan gaat het bij presenteïsme om een schatting van 1,8 tot 3 miljoen euro.
Een Brits onderzoek van Deloitte uit 2024 laat hetzelfde beeld zien. Psychische klachten kostten werkgevers daar 51 miljard pond per jaar. Presenteïsme was met ongeveer 24 miljard pond de grootste post.
Waarom werken mensen door?
- Hoge werkdruk en tijdsdruk
- Niemand die het werk kan overnemen
- Een cultuur waarin ziekmelden niet gewoon is
- Thuiswerken maakt doorwerken makkelijk
- Collega's niet willen belasten
- Je eigenwaarde ontlenen aan presteren
- Zorgen over baan of inkomen
- Denken dat het wel meevalt
Bron: EU-OSHA
Hoe herken je presenteïsme in je team?
Je ziet het niet in de cijfers. Je ziet het wel in je team.
- Iemand is ziek gemeld en beantwoordt toch zijn mail.
- Iemand werkt zichtbaar ziek door.
- Meer fouten en herstelwerk.
- Pauzes overslaan en langer doorwerken.
- Moe, ook na het weekend.
- Verlof dat niet wordt opgenomen.
Eén signaal zegt weinig. Let vooral op verandering. Meer over signalen lees je in Burn-out voorkomen in je team.
Waarom het een productiviteitskiller is
- Minder scherp. Wie ziek of uitgeput werkt maakt meer fouten en werkt trager.
- Langzamer herstel. Klachten houden langer aan of worden erger.
- Later langer ziek. Een overzicht van twaalf langlopende studies laat zien dat ziek doorwerken samengaat met meer verzuim en een slechtere gezondheid later.
- Meer risico. Minder alertheid vergroot de kans op ongelukken.
Is doorwerken dan altijd slecht?
Nee. Bij sommige klachten kan aangepast werken juist helpen bij het herstel. Het geeft structuur en contact met collega's. Voorwaarde is dat het werk wordt aangepast en dat de medewerker steun krijgt. Het verschil zit dus in de vraag of doorwerken een bewuste keuze is met ruimte voor herstel, of een gevolg van druk.
Hoe maak je het zichtbaar?
Begin met één vraag die onderzoekers al jaren gebruiken. Stel hem in het medewerkersonderzoek, het PMO of anoniem in het teamoverleg.
- Hoe vaak heb je het afgelopen jaar doorgewerkt terwijl je je eigenlijk ziek had moeten melden?
- Wat maakte dat je doorwerkte?
De eerste vraag laat zien hoe vaak het gebeurt. De tweede laat zien waar je iets aan kunt doen.
Wat kun je als organisatie doen?
Wat je als leidinggevende zelf kunt doen
- Geef het voorbeeld. Ben je ziek? Blijf thuis en zeg dat ook. Je team kijkt naar wat je doet en niet naar wat je zegt.
- Zorg dat werk overgenomen kan worden. Mensen werken door als niemand het werk kan overnemen. Spreek af wie wat overneemt.
- Spreek af dat ziek ook thuis ziek is. Thuiswerken maakt doorwerken makkelijk.
- Vraag ernaar. Zie je dat iemand ziek doorwerkt? Benoem wat je ziet en vraag wat er nodig is.
- Plan herstel in. Na een piek hoort een rustiger periode.
Wil je weten wat verzuim jouw organisatie kost? Gebruik de verzuimrekentool. Presenteïsme is daarin niet meegerekend. De werkelijke kosten liggen dus hoger.
Veelgestelde vragen over presenteïsme
Wat is het verschil tussen presenteïsme en verzuim?
Bij verzuim is iemand afwezig door ziekte. Bij presenteïsme is iemand aan het werk terwijl hij ziek of uitgeput is. Verzuim zie je in de cijfers. Presenteïsme niet.
Hoe vaak komt presenteïsme voor?
In de EU werkt 28 procent van de werknemers vaak of altijd door bij ziekte. In Zweeds en Deens onderzoek werkte zeven op de tien werknemers in een jaar minstens één keer ziek door.
Is ziek doorwerken altijd slecht?
Nee. Bij sommige klachten kan aangepast werken helpen bij het herstel. Voorwaarde is dat het werk wordt aangepast en dat de medewerker steun krijgt.
Leidt thuiswerken tot meer presenteïsme?
Thuiswerken maakt doorwerken makkelijk. Je hoeft de deur niet uit en niemand ziet dat je ziek bent. Spreek daarom af dat ziek ook thuis ziek is.
Hoe meet je presenteïsme?
Er is geen standaardmethode. Begin met de vraag hoe vaak mensen het afgelopen jaar hebben doorgewerkt terwijl ze zich eigenlijk ziek hadden moeten melden. Vraag ook waarom.
Zicht krijgen op presenteïsme in jouw organisatie?
Ik help je om het in kaart te brengen en om te kiezen wat het meeste oplevert.
Bronnen
- EU-OSHA: Presenteeism, an overview
- Skagen en Collins: The consequences of sickness presenteeism on health and wellbeing over time, Social Science and Medicine (2016)
- Deloitte: Poor mental health costs UK employers 51 billion pounds a year (2024)
- Johansen, Aronsson en Marklund: Positive and negative reasons for sickness presenteeism in Norway and Sweden, BMJ Open (2014)
- Aronsson, Gustafsson en Dallner: Sick but yet at work, Journal of Epidemiology and Community Health (2000)